Twardzina u fizjoterapeuty

Twardzina jest chorobą autoimmunologiczną i nieuleczalną, dającą wiele nieprzyjemnych dolegliwości. Jak z nią postępować i jak można pomóc pacjentowi?

Czym jest twardzina?

Gdyby była po prostu chorobą autoimmunologiczną, może byłoby łatwiej. Twardzina nie dotyczy jednego schorzenia, ale całego spektrum złożonych uwarunkowań autoimmunologicznych, z podobnymi lub pokrywającymi się zaburzeniami wewnątrz organizmu. Nie tylko toczeń i choroba Raynauda należą do tej grupy chorób, ale również twardzina układowa ogólnoustrojowa, choroby tkanki łącznej, reumatoidalne zapalenia stawów i lokalne zaburzenia w funkcjonowaniu skóry. Określenie „układowe” dotyczy narządów wewnętrznych, skóry i powięzi – i należy właśnie do schorzeń autoimmunologicznych.

Twardzina skóry i jej objawy

Twardzina charakteryzuje się zgrubieniem, twardnieniem i bliznowaceniem skóry, które pojawiają się nagle i mają charakter przewlekły, zapalny i autoimmunologiczny. Choroba ta nie ma wyraźnej przyczyny, a jej powstanie wiąże się z czynnikami genetycznymi, fizycznymi i emocjonalnymi. Zdrowe komórki ciała zaczynają być błędnie postrzegane jako obce, zagrażające organizmowi, które należy zniszczyć, opierając się na produkcji przeciwciał. Te z kolei, za cel swojego ataku wybierają skórę i powięzi lub tkanki łączne. Schorzenia te, występują osiem razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, przy czym choroba ta zazwyczaj zaczyna się między 20 a 50 rokiem życia.

Choroba ta, jest klasyfikowana na podstawie obszaru objętej chorobą skóry i zajętych narządów. Twardzina zlokalizowana (typu morphea) objawia się miejscowym pogrubieniem skóry, sklerotycznie zmienionej, posiadającej zazwyczaj nietypowy kolor, najczęściej przybiera zaokrąglony lub owalny kształt i może pojawić się w każdej okolicy ciała. Schorzenia te są nieuleczalne, a przewlekłe stany zapalne objętych chorobą tkanek prowadzą do znacznego bólu, zmęczenia, większego obciążenia układu odpornościowego czy zniszczenia tkanek i narządów. Niestety na niekorzyść zmienia się ogólna jakość życia. Powikłania wynikające z ogólnoustrojowych postaci twardziny skóry, zazwyczaj są związane ze stanami zapalnymi, bardzo złą wydolnością układu krążeniowo-oddechowego i nerek. Patologiczne twardnienie, grubienie i bliznowacenie tkanek wpływa również niekorzystnie na układ naczyniowy, odpornościowy i powięziowy.

Aby zastosować odpowiedni plan leczenia twardziny, należy zrozumieć, w jaki sposób wpływa ona na tkanki łączne. Na skórze mogą pojawić się zgrubienia, tkanki mogą być skrócone, stwardniałe i pełne blizn, co jest skutkiem nadmiernej aktywności fibroblastów i nadprodukcją kolagenu w obrębie tych tkanek. W wyniku tej choroby może się zmienić wyraz twarzy, skóra  – zwłaszcza na nosie staje się napięta, bruzdy wokół ust pogłębiają się, twarz przybiera postać maski.

Twardzina układowa

Do jednego z objawów twardziny układowej należy choroba Raynauda. Jest to napadowy skurcz naczyń w obrębie palców dłoni, najczęściej wywołany przez zimno lub stres, który może również występować samoistnie. Niedokrwienie palców początkowo objawia się nagłym ich zblednięciem, z towarzyszącym zaburzeniem czucia i zimnem, a następnie dochodzi do zasinienia palców, które bolą i drętwieją. Kiedy krążenie zostaje przywrócone, pacjent odczuwa gorąco i pieczenie skóry oraz niewielki obrzęk. Ograniczona twardzina układowa przejawia się odkładaniem wapnia w tkance, dysfunkcją przełyku, twardziną skóry palców (tzw. objaw ciasnej rękawiczki) i rozszerzeniem drobnych naczyń krwionośnych.

Twardzina a terapia manualna

Z punktu widzenia terapii manualnej, najważniejszy jest wpływ, jaki twardzina wywiera na tkanki łączne powięzi. Zmiany włókniste w obrębie tkanek, ich pogrubienie i stwardnienie prowadzą do ograniczenia zakresu ruchomości oraz ucisku na naczynia krwionośne, limfatyczne, tkanki nerwowe, stawy i narządy wewnętrzne. Konsekwencją takiego stanu może być ból z niedokrwienia, stan zapalny, nieprawidłowe funkcjonowanie receptorów czucia, ruchu, dysfunkcja autonomicznego układu nerwowego i odpornościowego.

Nadmierna produkcja kolagenu w obrębie ścian naczyń krwionośnych prowadzi do ich grubienia, sztywnienia, zwężania się ich wewnętrznej średnicy i tym samym do niedokrwienia tkanek. Najbardziej podatne na zaburzenia są drobne kapilary zaopatrujące komórki w tlen – w palcach rąk i stóp, w układzie pokarmowym, płucach, stawach i mięśniach.

Twardzina w powięzi

Włókniste zmiany mięśniowo-powięziowe zazwyczaj są różnie nasilone. Skracanie się tkanek o charakterze włóknienia i ograniczenie ruchu pojawia się zwłaszcza w grupie mięśni zginaczy. Wtórne zwiększenie wielkości krzywizn kręgosłupa na wysokości odcinka lędźwiowego i środkowo-górnej części odcinka szyjnego są typowymi zmianami, które zmuszają głowę do przesunięcia się do przodu, w stosunku do środka ciężkości, a towarzyszy temu pochylenie tułowia do tyłu. Ponieważ zmiany w powięziach mogą pojawiać się w różnych obszarach ciała, można odczuwać ból, zmęczenie i osłabienie mięśniowe. Proces chorobowy dotyka również twarzy, ust i żuchwy, co może prowadzić do ograniczenia otwierania ust i zaburzeń odżywiania. Zapalenie stawów objawia się jako ostry obrzęk, ból i sztywność, w obrębie nadgarstków, dłoni, palców rąk i stóp mogą pojawić się trwałe deformacje.

Na skutek twardziny może dojść do pojawienia się zmniejszonej liczby białych krwinek (leukopenia) lub też do pojawiania się siniaków wynikającego z niskiego poziomu płytek krwi (małopłytkowość). Zaburzenia neurologiczne mogą przejawiać się w postaci mrowienia, utraty czucia lub drętwienia. Choroba ta ma też wpływ na układ pokarmowy – atrofia mięśni gładkich i ich włóknienie może prowadzić do poszerzania średnicy jelit. Prowadzi to do słabej perystaltyki jelit, a wiążą się z tym nudności, wymioty, naprzemienne biegunki i zaparcia, wzdęcia i bóle brzucha.

Twardzina i jej leczenie

W leczeniu tego schorzenia z pewnością należy wspomóc układ naczyniowy, głównie za pomocą środków farmakologicznych, nakierowanych na objawy – jak w chorobie Raynauda.  Skuteczne mogą się również okazać techniki uwalniania powięziowego, które powodują zwiększenie ruchomości klatki piersiowej, ruchomości stawu skroniowo-żuchwowego, poprawę ruchomości w nadgarstkach i stawach palców rąk i stóp. Terapeuci często używają do tego celu wosków do masażu, takich jak np. wosk do technik uwalniania powięziowego Songbird. 

Po zastosowaniu terapii powięziowej zwiększa się aktywność układu przywspółczulnego. Stosowanie technik terapii manualnej polegających na uwalnianiu powięzi składającej się z tkanki łącznej, w połączeniu z integracją funkcjonalną, ma na celu odzyskanie długości, symetrii i równowagi ciała – względem jego osi pionowej szkieletu we wszystkich płaszczyznach. Integracja strukturalna i techniki polegające na rozluźnianiu, uwalnianiu, rozsuwaniu i wydłużaniu mogą wywołać przebudowę w tkankach, co z czasem prowadzi do cofnięcia się zwłóknień tkanki łącznej i zmian skórnych. Zmiany będące następstwem terapii manualnej prowadzą do poprawy krążenia w naczyniach krwionośnych i limfatycznych, a tym samym poprawy odżywienia tkanek, które często są przewlekle niedotlenione, zmniejszenia bólu i sztywności, a także poprawy przewodnictwa w nerwach czuciowych. Kiedy głównym celem terapii staje się zniesienie bólu, kluczowe tu będą techniki polegające na rozluźnieniu powięzi (m.in. MET).

Niełatwo żyć z tą chorobą… Jakie macie z nią doświadczenia?

Kup tę książkę koniecznie: R.Schleip. L.Chaitow „Powięź – badanie, profilaktyka i terapia dysfunkcji sieci powięziowej”, wyd. Elsevier, Wrocław 2014 r.