Oddziaływanie skoliozy na mięśnie

Skolioza jest schorzeniem, które przebudowuje cały aparat ruchu, wpływa nie tylko na kości i powięź, ale również na mięśnie. Niewłaściwe ich ustawienie, rozciągnięcie lub skrócenie powoduje, że ciało szuka kompensacji i dąży do pionu. Które mięśnie mają szczególny wpływ na boczne skrzywienie kręgosłupa?

Skolioza okiem mięśni

Mięśnie po stronie wypukłej skrzywienia muszą dźwigać wiele i ustawiają się w bardzo dużym rozciągnięciu. Często nie są w stanie podołać obciążeniu i ciągle zmniejsza się ich napięcie. Mięśnie po stronie wklęsłej, wraz z przyrostem łuku skrzywienia, stają się coraz bardziej rozluźnione, stale się skracają i w efekcie są niewydolne czynnościowo. Zmniejsza się ich zdolność do rozciągnięcia, aż do momentu, kiedy pojawi się ich poważna dysfunkcja.

W skoliozie zawsze dochodzi do wadliwych stosunków pomiędzy zdolnością do przenoszenia obciążeń, a obciążeniami w układzie kostno-więzadłowo-mięśniowym. Raz wytrącone z pionu części szkieletu, stopniowo wymuszają rozwój „skoliotycznej równowagi ciała”, która oznacza statyczną dekompensację. Tkanka łączna pozwala na występowanie defektów w aparacie więzadłowym, a stawy kręgowe i żebrowo-kręgowe nie są już ustawione fizjologicznie. Zmieniony skoliotycznie narząd ruchu jest podtrzymywany przez mięśnie, które po jednej stronie są przeciążone i rozciągnięte, a po drugiej stronie przykurczone i ulegają atrofii, co pozwala na znaczącą torsję kręgosłupa. Może dochodzić również do obrotowego ześlizgiwania się kręgu, wskutek czego możliwe są dalsze zniekształcenia. Im większe jest patologiczne działanie sił nacisku i rozciągania, tym większy jest wpływ na tkankę kostną. W najcięższych przypadkach dochodzi do zrostów kostnych pojedynczych trzonów kręgowych

Skolioza a mięśnie brzucha

Obręcz miedniczna i klatka piersiowa oraz obręcz barkowa są w skoliozach względem siebie skręcone, wskutek czego cierpią wszystkie mięśnie brzucha. W przypadku prawostronnej skoliozy piersiowej, włókna mięśniowe mięśnia skośnego brzucha zewnętrznego – po prawej i lewej stronie, które w jednej linii biegną równolegle do siebie, ulegają rozciągnięciu. Następstwem tego, garb żebrowy może wystawać zarówno z boku, jak i z tyłu. Terapia za pomocą ćwiczeń musi przywrócić równowagę mięśniową. Pozostałe mięśnie brzucha, które są skośnie ułożone, ulegają normalizacji, a tym samym równoważy się całe ustawienie tułowia.

Mięsień czworoboczny lędźwi i mięśnie posturalne

Mięsień czworoboczny lędźwi, wraz z prostownikiem grzbietu, utrzymuje kręgosłup w pozycji pośredniej, bo obok przyczepu do 12. żebra, przyczepia się jeszcze do wyrostków poprzecznych kręgów lędźwiowych. W skoliozie pracuje on jednostronnie i pociąga wyrostki poprzeczne kręgów lędźwiowych w jedną stronę. Następstwem tego jest odchylanie się kręgosłupa lędźwiowego oraz jego skręcanie – w ten sposób rozwija się skolioza lędźwiowa. Jeśli mięsień ten jest nieaktywny, to nie przyciąga do siebie wyrostków poprzecznych. Za to po stronie garbu żebrowego, krąg ześlizguje się w przeciwległą stronę, tworząc kompensacyjne skrzywienie lędźwiowe.

Odchylony w stronę garbu żebrowego tułów musi w równowadze być utrzymywany przez mięsień czworoboczny lędźwiowy oraz przez prostownik grzbietu. Z tego powodu mięśnie te zmuszone są do nadmiernej pracy. W następstwie ogólnego osłabienia tkanki łącznej w skoliozie, co przyczynia się do nadmiernie luźnego aparatu więzadłowego, połączenia kręgów wytrącane są ze swojej naturalnej osi, co sprzyja ich podwichnięciom, a w efekcie powoduje torsję kręgosłupa lędźwiowego, objawiającą się skręcaniem wyrostków kolczystych w stronę lędźwiowej wklęsłości. Wyrostki poprzeczne skręcają się razem z biodrem, poniżej garbu żebrowego do przodu. Mięśnie po tej stronie w odcinku lędźwiowym ulegają skróceniu, podczas gdy po przeciwnej stronie na skutek torsji wyrostków poprzecznych powstaje pozorny wał mięśniowy.

Mięsień biodrowo-lędźwiowy

Mięsień ten jest najsilniejszym zginaczem każdej pozycji i ma najdłuższe włókna mięśniowe. Posiada dwa przyczepy początkowe – jeden głębiej położony zlokalizowany na wyrostkach poprzecznych kręgów lędźwiowych, a drugi – powierzchownie na trzonach kręgowych 12. kręgu piersiowego, pięciu kręgów lędźwiowych oraz na pierścieniach włóknistych krążków międzykręgowych. Mięsień biodrowo-lędźwiowy podczas skurczu ciągnie się po skosie ku dołowi i na zewnątrz – w kierunku miednicy. Przywiera do wewnętrznej strony kości udowej, a jego ścięgno przyczepia się do szczytu krętarza mniejszego. Jeśli biodro jest ustabilizowane, to wtedy ten mięsień bardzo silnie oddziaływuje na kręgosłup lędźwiowy. Powoduje skłon w stronę, w którą się kurczy oraz równoczesną rotację w przeciwnym kierunku. Dodatkowo mięsień ten, ze względu na to, że przyczepia się na szczycie lordozy lędźwiowej, powoduje wyprost kręgosłupa lędźwiowego – przyczynia się zatem do hiperlordozy.

Najgłębiej położone mięśnie w przypadku skoliozy – rozciągnięte i skręcone, w jakimś stopniu podrażniają też struktury nerwowe. Derotacja klatki piersiowej względem obręczy miednicznej i barkowej – za pomocą ćwiczeń korekcyjnych – powoduje odbarczenie tych naciągniętych lub skręconych nerwów.

Mięsień prostownik grzbietu i biodrowo-żebrowy

Prostownik grzbietu to dwa długie, nakładające się na siebie pasma mięśni, leżące wzdłuż kręgosłupa po prawej i po lewej stronie. Mięsień biodrowo-żebrowy dzieli się na część lędźwiową, piersiową i szyjną. Obustronny skurcz tych mięśni powoduje wyprost kręgosłupa i przez to wypychanie żeber do przodu – na skutek wyprostu piersiowego odcinka kręgosłupa. Mięsień biodrowo-żebrowy przy jednostronnym napięciu może powodować boczne zgięcie klatki piersiowej. W skoliozie również i te dwa mięśnie znajdują się w nierównowadze, mają różną długość i aktywność po obu stronach kręgosłupa.

W przypadku prawostronnej skoliozy piersiowej, zlokalizowany po lewej stronie prostownik grzbietu, musi podtrzymywać górną część tułowia przemieszczoną w prawo. Skierowany w lewą stronę łuk wygięcia lędźwiowego, z czasem ulega pogłębieniu, a zlokalizowane po lewej stronie zarówno przyczepy mięśnia, jak i  żebra – przemieszczają się w kierunku brzusznym. Kompensacyjne skrzywienie prawostronne kręgosłupa szyjnego nadmiernie rozciąga szyjną część tego mięśnia – po lewej stronie. Osłabiony przez to rozciągnięcie mięsień nie jest w stanie długotrwale przeciwdziałać ciężarowi głowy i pogłębianiu się skrzywienia szyjnego.

Korekcję rozciągniętych mięśni prostownika grzbietu zaczyna się od miednicy i lędźwiowego odcinka kręgosłupa. Polega ona na wzmacnianiu prawostronnej, lędźwiowej części mięśnia prostownika grzbietu, które ukierunkowane jest na zdolność do derotacji kręgosłupa lędźwiowego. W odcinku szyjnym, konieczne jest skorygowanie patologicznego pochylenia głowy, aby zaktywizować nieaktywne mięśnie z prawej strony szyi. Poprzez powtórzenia ćwiczeń dochodzi do przetorowania wadliwego wzorca ruchu – w kierunku postawy skorygowanej. Prawostronnie położona część lędźwiowa mięśnia prostownika grzbietu, na skutek zbliżenia swoich przyczepów, ulega skróceniu i przemieszczeniu. Prawostronnie umiejscowiona piersiowa część mięśnia prostownika grzbietu z kolei – w rozciągnięciu podtrzymuje przemieszczoną w lewo obręcz barkową.

Mięsień najszerszy grzbietu

Dlaczego łopatki u dzieci ze skoliozą często odstają? Brak aktywności tego mięśnia powoduje, że nie jest wywierany żaden nacisk mięśniowy na dolny kąt łopatki i może on odstawać do tyłu. Tak właśnie rozwija się skrzydełkowe odstawanie łopatek od klatki piersiowej (scapulae alatae –  z łac. łopatka skrzydlata). W przypadku skoliozy również ten mięsień jest jednostronnie aktywny i względnie skrócony. Z tego powodu po stronie wklęsłej dochodzi do silnego dociskania dolnego kąta łopatki do żeber. Przyczynia się to do ich przemieszczania się ku przodowi, a w efekcie górna krawędź łopatki w stosunku do normalnego położenia – nadmiernie odstaje ku tyłowi. Po stronie garbu żebrowego na odmianę, mięsień ten, jest silnie rozciągnięty i dlatego żebra mogą wystawać do tyłu.

Skolioza i mięśnie klatki piersiowej

Mięśnie piersiowe pociągają barki do przodu. W przypadku skoliozy czynią to tym bardziej, ponieważ ich antagoniści (mięsień czworoboczny, mięśnie równoległoboczne) nie są napięte. Im bardziej są osłabione, tym mocniej barki przemieszczają się do przodu. Na skutek tego, pojawia się nacisk na szczyty płuc i mogą pojawić się problemy z prawidłowym oddychaniem.

Skolioza to schorzenie wymagające długofalowego leczenia. Jednak odpowiednia wiedza na temat jej przyczyny sprawia, że naprawdę warto właściwie pokierować małego pacjenta.

Zajrzyj do książki dla fizjoterapeutów:

Ch. Lehner-Schroth, P.Grobl – “Trójpłaszczyznowa terapia skolioz. Oddechowo-ortopedyczny system według Schroth, wyd. EDRA 2017