Mięsień biodrowo-lędźwiowy i jego znaczenie w terapii

Mięsień biodrowo-lędźwiowy: anatomia, funkcja i terapia dysfunkcji

Mięsień biodrowo-lędźwiowy jest jednym z najważniejszych mięśni naszego ciała. Ma potężny przekrój poprzeczny i silne ścięgna, a jego przebieg zapewnia wykonywanie ruchów kluczowych do życia człowieka, czyli przemieszczania się. Przez niektórych terapeutów bywa określany mianem „centrum witalności””. Przez wielu pozostaje niedoceniony. Jakie objawy mogą sugerować, że to właśnie on wymaga uwagi?

Anatomia mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Mięsień biodrowo-lędźwiowy (łac. musculus iliopsoas) to złożona struktura, która stanowi jeden z głównych łączników między kręgosłupem a kończynami dolnymi. W klasycznym ujęciu anatomia człowieka opisuje go jako mięsień zbudowany z dwóch głównych części, choć pełny opis obejmuje trzy składowe.

Mięsień lędźwiowy większy

Mięsień lędźwiowy większy (łac. musculus psoas major) to podłużny mięsień wchodzący w skład kompleksu biodrowo-lędźwiowego, czyli zespołu mięśni łączących kręgosłup z kością udową. Mięsień lędźwiowy większy rozciąga się od Th12 do L4, a jego przyczep początkowy obejmuje trzony i wyrostki żebrowe kręgów lędźwiowych oraz sąsiadujące krążki międzykręgowe. Przyczep końcowy mięśnia lędźwiowego większego zlokalizowany jest na krętarzu mniejszym kości udowej, czyli kostnym wyrostku w górnej części kości udowej. Mięsień lędźwiowy większy unerwiony jest z gałęzi brzusznych L1-L3 splotu lędźwiowego. Mięśniem lędźwiowym większym zarządza zatem splot lędźwiowy, nie nerw udowy, co odróżnia go od części biodrowej kompleksu.

Mięsień lędźwiowy mniejszy

Mięsień lędźwiowy mniejszy (łac. musculus psoas minor) to struktura zmienna anatomicznie, nieobecna u wszystkich osób. Mięsień lędźwiowy mniejszy biegnie po przedniej powierzchni mięśnia lędźwiowego większego. Jego przyczep początkowy sięga trzonów Th12 i L1 oraz sąsiadujących krążków międzykręgowych, a przyczep końcowy kieruje się ku wyniosłości biodrowo-łonowej i łukowi biodrowo-łonowemu. Mięsień lędźwiowy mniejszy pełni funkcję napinacza powięzi biodrowej i słabego zginacza tułowia. Unerwienie pochodzi z gałęzi splotu lędźwiowego na poziomie L1-L2.

Mięsień biodrowy

Mięsień biodrowy (łac. musculus iliacus) wypełnia dół biodrowy, czyli wgłębienie po wewnętrznej stronie talerza biodrowego, który jest górną, rozszerzoną częścią kości miednicy. Jego przyczep początkowy obejmuje dół biodrowy, podstawę kości krzyżowej oraz kolce biodrowe przednie, w tym kolec biodrowy przedni górny. Przyczep końcowy mięśnia biodrowego zlokalizowany jest na krętarzu mniejszym kości udowej, wspólnie z ścięgnem mięśnia lędźwiowego większego. Mięsień biodrowy ma grubość około 2 cm i wypełnia dół biodrowy niemal w całości. Unerwiony jest z nerwu udowego na poziomie L2-L4.

Przyczep końcowy i topografia

Oba mięśnie łączą się poniżej łuku biodrowo-łonowego i wyniosłości biodrowo-łonowej, tworząc wspólne ścięgno. Przyczep końcowy kompleksu biodrowo-lędźwiowego zlokalizowany jest na krętarzu mniejszym kości udowej. Ścięgno przechodzi przez torebkę stawu biodrowego w bezpośrednim sąsiedztwie stawu. Między ścięgnem a stawem biodrowym znajduje się kaletka, której zapalenie stanowi jeden z częstszych problemów klinicznych związanych z tą strukturą.

Unaczynienie mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Unaczynienie mięśnia biodrowo-lędźwiowego pochodzi z kilku źródeł. Tętnica biodrowo-lędźwiowa, będąca gałęzią tętnicy biodrowej wewnętrznej, czyli głównego naczynia zaopatrującego miednicę, zaopatruje górną część kompleksu biodrowo-lędźwiowego. Tętnice lędźwiowe odchodzące od aorty brzusznej doprowadzają krew do mięśnia lędźwiowego większego na poziomie poszczególnych kręgów lędźwiowych. Tętnica okalająca biodro głęboka zaopatruje dolne partie mięśnia biodrowego. Tętnica biodrowo-lędźwiowa i tętnica okalająca biodro głęboka tworzą zatem główne źródła ukrwienia tej struktury. Bogate unaczynienie sprzyja dobrej regeneracji, ale jednocześnie sprawia, że urazy w obrębie jamy brzusznej mogą prowadzić do krwawień w okolicy mięśnia lędźwiowego.

Unerwienie mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Unerwienie mięśnia biodrowo-lędźwiowego pochodzi z nerwu udowego (L2-L4) w zakresie części biodrowej oraz z gałęzi splotu lędźwiowego (L1-L3) w zakresie mięśnia lędźwiowego większego. Nerw udowy przebiega w bezpośrednim sąsiedztwie mięśnia biodrowego, co tłumaczy możliwość kompresji nerwu przy nadmiernym napięciu lub obrzęku tej struktury. Gałęzie splotu lędźwiowego, w tym nerwy biodrowo-podbrzuszny i płciowo-udowy, sąsiadują z mięśniem lędźwiowym większym. Nieprawidłowe napięcie mięśnia biodrowo-lędźwiowego może zatem prowokować bóle rzutowane imitujące patologie wisceralne lub problemy neurologiczne kończyny dolnej.

Funkcja mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Mięsień biodrowo-lędźwiowy zgina udo w stawie biodrowym. To jego funkcja podstawowa i najlepiej udokumentowana. Przy ustabilizowanej kończynie dolnej mięsień biodrowo-lędźwiowy zgina tułów w kierunku przodu, co ma znaczenie przy wstawaniu z pozycji leżącej. Stabilizuje kręgosłup lędźwiowy w płaszczyźnie strzałkowej i kontroluje ruch biodra w fazie wymachu podczas chodu i biegu.

Mięsień zbudowany jest z obu rodzajów włókien mięśniowych, zarówno szybkokurczliwych, jak i wolnokurczliwych. Pozwala to na dynamiczny ruch i pełnienie funkcji posturalnych jednocześnie. Górna część kompleksu, zlokalizowana blisko kręgosłupa, pełni głównie funkcje posturalne. Włókna dolne, przy stawie biodrowym, odpowiadają za dynamiczne zgięcie biodra. Ten podział funkcjonalny ma bezpośrednie przełożenie na dobór technik terapeutycznych.

Zbyt napięty mięsień biodrowo-lędźwiowy pociąga miednicę w dół i do przodu, co prowadzi do jej przodopochylenia. Przodopochylenie miednicy zwiększa lordozę lędźwiową i generuje przeciążenia kręgosłupa. Mięsień biodrowo-lędźwiowy ma zatem ogromny wpływ na postawę ciała i biomechanikę całego łańcucha kinetycznego.

Mięsień biodrowo-lędźwiowy a narządy wewnętrzne

Ze względu na sąsiedztwo narządów wewnętrznych kondycja mięśnia biodrowo-lędźwiowego wpływa na ich funkcjonowanie. Nerka w czasie jednego oddechu pokonuje odległość około 3 cm, ślizgając się po mięśniu lędźwiowym. W ciągu doby pokonuje w ten sposób kilometr po powierzchni mięśnia lędźwiowego. Zaburzenia napięcia mięśnia biodrowo-lędźwiowego mogą zatem mechanicznie ograniczać ruchomość narządów wewnętrznych.

Ze względu na rozległe położenie mięsień biodrowo-lędźwiowy może mieć istotny wpływ na funkcjonowanie przepony, narządów wewnętrznych i kręgosłupa szyjnego. Nieprawidłowe napięcie tej struktury bywa powiązane z objawami takimi jak skrócony oddech czy oddychanie wyłącznie torem piersiowym, co może prowadzić do protrakcyjnego ustawienia głowy i problemów napięciowych kręgosłupa szyjnego.

Mięsień biodrowo-lędźwiowy: niedoceniany sprawca dolegliwości

Mięsień biodrowo-lędźwiowy jest kluczowy w terapii bólu pleców i wielu przewlekłych dolegliwości, które „odbiły się”” od kolejnych specjalistów. Do najczęstszych problemów klinicznych związanych z tą strukturą należą:

• ból kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego,
• bóle bioder,
• bóle pachwiny,
• bóle wewnętrznej części uda i kolana.

Problemy z mięśniem biodrowo-lędźwiowym dotyczą zarówno zawodowych sportowców, jak i osób spędzających większość dnia za biurkiem. Zmiany przeciążeniowe i przykurcze spowodowane długim siedzeniem wpływają na napięcie struktury oraz sprzyjają powstawaniu zapalenia kaletki i tzw. zespołu mięśnia biodrowo-lędźwiowego.

Objawy dysfunkcji mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Objawy przykurczu mięśnia biodrowo-lędźwiowego są dość charakterystyczne, choć łatwo je pomylić z innymi patologiami. Pacjent zgłasza zazwyczaj:

• ból w dolnej części pleców, często jednostronny,
• ciągnięcie w pachwinie,
• sztywność po dłuższym siedzeniu,
• ograniczony wyprost biodra w stawie biodrowym,
• bóle rzutowane imitujące problemy wisceralne.

Mięsień biodrowo-lędźwiowy może powodować bóle rzutowane, które imitują problemy narządów wewnętrznych. Bogate sąsiedztwo nerwów, w tym nerw udowy, nerw biodrowo-podbrzuszny i nerw płciowo-udowy, sprzyja powstawaniu rzutów bólu przy nieprawidłowym napięciu tej struktury. Entezopatia mięśnia biodrowo-lędźwiowego wynikająca z przewlekłych przeciążeń objawia się bólem przy przyczepu końcowym na krętarzu mniejszym kości udowej, nasilającym się przy zgięciu biodra z oporem.

Patologie w obrębie jamy brzusznej, takie jak ropnie lub krwawienia w okolicy mięśnia lędźwiowego, są rzadkie, ale wymagają różnicowania. Zerwanie ścięgien kompleksu biodrowo-lędźwiowego zdarza się sporadycznie, najczęściej w wyniku urazu wysokoenergetycznego.

Terapia mięśnia biodrowo-lędźwiowego

W terapii mięsień biodrowo-lędźwiowy może być kluczem do rozwiązania wielu przewlekłych problemów bólowych. Podejście manualne pozwala na redukcję napięcia i bólu. Techniki inhibicji mięśnia lędźwiowego i biodrowego oraz suche igłowanie ich ścięgien mogą przynieść poprawę już po pierwszym zabiegu, jednak efekty są indywidualne i zależą od wielu czynników. Techniki manualne mogą pomóc w redukcji napięcia mięśnia biodrowo-lędźwiowego, jednak trwałość efektu zależy od eliminacji czynników sprawczych.

Kluczowe w rehabilitacji przy zespole mięśnia biodrowo-lędźwiowego są:

• ćwiczenia posturalne,
• ergonomia pracy i wysiłku fizycznego,
• zmniejszenie intensywności treningowej na czas powrotu do zdrowia,
• wyrównanie balansu mięśniowego okolicy miednicy, grzbietu oraz kończyn dolnych.

Rozciąganie mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Rozciąganie mięśnia biodrowo-lędźwiowego stanowi podstawę programu domowego. Pozycja wykroczna z kolanem opartym na podłożu, przy jednoczesnym uniesieniu ramion i delikatnym cofnięciu miednicy, pozwala na efektywne rozciąganie mięśnia lędźwiowego większego i mięśnia biodrowego. Rozciąganie często zaleca się utrzymywać przez 30-60 sekund i powtarzać 3-4 razy dziennie, jednak dokładny program powinien być dostosowany indywidualnie. Długie siedzenie sprzyja skróceniu mięśnia biodrowo-lędźwiowego, dlatego regularne przerwy i rozciąganie w okolicy lędźwiowej mają istotne znaczenie prewencyjne.

Ćwiczenia wzmacniające

W rehabilitacji mięśnia biodrowo-lędźwiowego istotne są ćwiczenia rozciągające i wzmacniające dobrane do aktualnego stanu pacjenta. Ćwiczenia wzmacniające powinny być kontrolowane i mądrze dobrane, z uwzględnieniem fazy rehabilitacji.

• Unoszenie nogi w leżeniu tyłem może wzmacniać mięsień biodrowo-lędźwiowy przy minimalnym obciążeniu kręgosłupa lędźwiowego. Zazwyczaj wykonuje się je w 3 seriach po 10-15 powtórzeń, ale liczba powtórzeń powinna być dostosowana do możliwości pacjenta.
• Most biodrowy aktywuje pośladki i może hamować nadaktywność mięśnia biodrowo-lędźwiowego. Zazwyczaj wykonuje się go w 3 seriach po 12-15 powtórzeń, ale liczba powtórzeń powinna być dostosowana indywidualnie.
• Martwy robak to ćwiczenie stabilizujące dla kręgosłupa, które może wspierać koordynację między kończynami a tułowiem przy stabilnej miednicy.
• Bird dog może wzmacniać głębokie stabilizatory kręgosłupa i wspierać kontrolę motoryczną w okolicy lędźwiowej.

Walka z dysfunkcją mięśnia biodrowo-lędźwiowego bywa długa, a efekty terapii zależą od indywidualnej sytuacji pacjenta. Odpowiednie podejście terapeutyczne i cierpliwość mogą wspierać powrót do sprawności.

Powiązanie z praktyką kliniczną

Mięsień biodrowo-lędźwiowy jest narażony na przykurcze u osób spędzających dużo czasu w pozycji siedzącej. Siedzący tryb życia i brak aktywności fizycznej to główne czynniki sprzyjające problemom z tą strukturą. W praktyce klinicznej warto uwzględniać mięsień biodrowo-lędźwiowy w diagnostyce różnicowej bólu pachwiny, bólu w dolnym odcinku pleców i ograniczonego wyprostu biodra w stawie biodrowym.

Mięsień biodrowo-lędźwiowy stabilizuje kręgosłup lędźwiowy i kontroluje ruch biodra, dlatego jego dysfunkcja wpływa na biomechanikę całej kończyny dolnej. Przy ocenie pacjenta z bólem w okolicy lędźwiowej lub pachwiny test Thomasa, polegający na ocenie zakresu wyprostu biodra w pozycji leżącej, pozwala na kliniczne oszacowanie przykurczu mięśnia biodrowo-lędźwiowego. Wynik dodatni przy jednoczesnym bólu w pachwinie i ograniczeniu wyprostu w stawie biodrowym stanowi wskazanie do pogłębionej diagnostyki i wdrożenia celowanej terapii manualnej.

Mięsień biodrowo-lędźwiowy może mieć istotny wpływ na funkcjonowanie przepony, narządów wewnętrznych i kręgosłupa szyjnego. Jego rola wykracza daleko poza proste zgięcie biodra. Zrozumienie tej struktury, jej unaczynienia, unerwienia i biomechaniki, jest ważne w pracy z pacjentem z przewlekłym bólem pleców lub dysfunkcją biodra.

Terapia mięśnia czyni cuda!

W terapii mięsień biodrowo-lędźwiowy może być kluczem do rozwiązania wielu problemów zdrowotnych i przewlekłych dolegliwości bólowych. Podejście manualne jest dobrym rozwiązaniem, które pozwoli na redukcję napięcia i bólu. Techniki inhibicji mięśnia lędźwiowego i biodrowego oraz suche igłowanie ich ścięgien może przynieść spektakularne efekty – nawet po jednym zabiegu w gabinecie! Bardzo ważnym aspektem jest także zadbanie o to, co pacjent będzie robił w domu, w pracy oraz czy wyeliminuje czynniki, które spowodowały jego problem. Kluczowe w rehabilitacji przy zespole mięśnia biodrowo – lędźwiowego będą zatem:

• ćwiczenia posturalne,
• ergonomia pracy i wysiłku fizycznego,
• zmniejszenie intensywności treningowej na czas powrotu do zdrowia,
• wyrównanie balansu mięśniowego okolicy miednicy, grzbietu oraz kończyn dolnych.

Bibliografia

1. Gilliland W.R., Murphey M.D., Papadopoulos P.J., Zembrzuska H. (2012). Iliopsoas Bursitis. The Journal of Musculoskeletal Medicine.
2. Tibor L.M., Sekiya J.K. (2008). Differential diagnosis of pain around the hip joint. The Journal of Arthroscopic & Related Surgery, 24(12), 1407-1421.
3. Tsukada S. et al. (2018). Iliopsoas Disorder in Athletes with Groin Pain: Prevalence in 638 Consecutive Patients Assessed with MRI and Clinical Results in 134 Patients with Signal Intensity Changes in the Iliopsoas. JB & JS open access, 3(1), e0049.
4. Zhu J. et al. (2019). Iliopsoas tendonitis following total hip replacement in highly dysplastic hips: a retrospective study. Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 14(1), 145.
5. Bochenek A., Reicher M. Anatomia człowieka. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.