Budowa kręgosłupa i krążki międzykręgowe – jak to działa?

Kręgosłup człowieka jest złożoną strukturą. Podtrzymuje ciało , chroni rdzeń kręgowy i umożliwia ruch. Wiedza o budowie kręgosłupa pozwala zrozumieć, dlaczego jest podatny na uszkodzenia. Poniżej przedstawiono podstawowe informacje o anatomii kręgosłupa.

Z czego składa się kręgosłup: podstawy anatomii kręgosłupa, odcinków i dysków

Kręgosłup składa się z 33 do 34 kręgów ułożonych jeden na drugim. Razem z czaszką tworzą szkielet osiowy, czyli centralną oś, biegnącą od podstawy czaszki aż do dolnego końca tułowia. Kręgosłup składa się z pięciu odrębnych odcinków, które różnią się budową, ruchomością i funkcją.

Budowa kręgosłupa opiera się na powtarzającym się schemacie. Każdy kręg ma trzon kręgu, czyli masywną, walcowatą część przednią, która przenosi ciężar ciała. Z tyłu odchodzą wyrostki poprzeczne oraz wyrostki stawowe, które łączą sąsiednie kręgi i są miejscami przyczepów więzadeł międzykręgowych. Łuk kręgu zamyka od tyłu otwór, przez który przebiega rdzeń kręgowy. Tak powstaje kanał kręgowy, czyli kostna ochronna rura biegnąca przez całą długość kręgosłupa.

Pięć odcinków kręgosłupa: przydatna jest wiedza o każdym z nich

Kręgosłup składa się z kilku odcinków, z których każdy pełni inną funkcję. Każdy z nich ma inne zadanie i inną podatność na przeciążenia.

Odcinek szyjny kręgosłupa

Odcinek szyjny kręgosłupa tworzą kręgi szyjne oznaczane symbolami C1 do C7. To siedem kręgów odpowiadających za ruchomość głowy i szyi. Kręgi szyjne są najmniejsze ze wszystkich, ale za to najbardziej ruchliwe. Dzięki nim możliwe są ruchy zgięcia i wyprostu, protrakcja i retrakcja, zgięcia boczne oraz ruchy obrotowe głowy.

Dwa pierwsze kręgi szyjne mają szczególną budowę. Pierwszy kręg szyjny, zwany kręgiem szczytowym lub kręgiem atlas, nie ma trzonu. To pierścień kostny, który podtrzymuje czaszkę. Kręg obrotowy, czyli drugi kręg szyjny (C2), ma wyrostek zwany zębem, wokół którego obraca się kręg szczytowy. Umożliwia to obrót głowy w lewo i prawo. Odcinek szyjny kręgosłupa graniczy bezpośrednio z podstawą czaszki, co sprawia, że napięcia i zmiany w tym obszarze mogą promieniować ku górze.

Kręgi szyjne w odcinku szyjnym są narażone na przeciążenia związane z długotrwałym pochylaniem głowy, na przykład podczas pracy przy komputerze lub korzystania z telefonu. Zwyrodnieniem kręgosłupa szyjnego określa się zmiany zwyrodnieniowe, które z czasem mogą rozwinąć się w tym obszarze, prowadząc do bólu, sztywności, a niekiedy do dyskopatii szyjnej.

Odcinek piersiowy kręgosłupa

Odcinek piersiowy kręgosłupa obejmuje dwanaście kręgów piersiowych oznaczanych Th1 do Th12. Rozciąga się na całej wysokości klatki piersiowej. Kręgi piersiowe łączą się z żebrami, tworząc razem stabilną klatkę piersiową, która chroni serce i płuca.

Odcinek piersiowy jest najmniej ruchliwy ze wszystkich odcinków kręgosłupa. To zamierzone: stabilność jest tu ważniejsza niż zakres ruchu. Kręgi piersiowe mają wyrostki poprzeczne z powierzchniami stawowymi do połączeń z żebrami, co dodatkowo ogranicza ruchomość, ale zapewnia ochronę narządów wewnętrznych.

Ból w odcinku piersiowym bywa mylony z bólem serca, dlatego zalecana jest konsultacja z lekarzem, jeśli pojawia się w tej okolicy.

Odcinek lędźwiowy kręgosłupa

Odcinek lędźwiowy kręgosłupa to pięć kręgów lędźwiowych oznaczanych L1 do L5. Kręgosłup lędźwiowy dźwiga ciężar całego górnego ciała, dlatego kręgi lędźwiowe są największe i najmasywniejsze ze wszystkich. W odcinku lędźwiowym koncentrują się też największe siły podczas schylania, podnoszenia i siedzenia.

Odcinek lędźwiowy kręgosłupa jest najbardziej przeciążony w codziennym życiu. Ból kręgosłupa lędźwiowego jest jedną z najczęstszych dolegliwości dorosłego człowieka. W odcinku lędźwiowym kanał kręgowy stopniowo się zwęża, a rdzeń kręgowy kończy się zazwyczaj na poziomie pierwszego lub drugiego kręgu lędźwiowego, przechodząc w tzw. ogon koński, czyli w wiązkę nerwów rdzeniowych.

Odcinek krzyżowy

Odcinek krzyżowy tworzą kości krzyżowe, czyli pięć kręgów krzyżowych, które w trakcie rozwoju zrastają się w jedną kość krzyżową. Kość krzyżowa łączy kręgosłup z miednicą, tworząc stabilną podstawę dla całej konstrukcji. Kręgi krzyżowe tworzące kość krzyżową nie są ruchome, ponieważ ich zadaniem jest stabilizacja, nie ruchomość.

Odcinek guziczny

Na samym dole kręgosłupa znajduje się kość guziczna, zwana też kością ogonową. Tworzą ją kręgi guziczne, od czterech do pięciu zrośniętych kręgów oznaczanych Co1 do Co5. Kość ogonowa jest szczątkową strukturą bez większej funkcji ruchowej, ale stanowi punkt przyczepu dla niektórych mięśni i więzadeł dna miednicy.

Naturalne krzywizny kręgosłupa

Zdrowy kręgosłup oglądany z boku nie jest prosty. Ma kształt przypominający literę S. Naturalne krzywizny kręgosłupa pozwalają amortyzować wstrząsy i utrzymywać równowagę podczas chodzenia w pozycji wyprostowanej.

Krzywizny kręgosłupa dzielą się na lordozy i kifozy. Lordoza lędźwiowa to wygięcie kręgosłupa do przodu w odcinku lędźwiowym. Kifoza piersiowa to wygięcie do tyłu w odcinku piersiowym. W odcinku szyjnym ponownie pojawia się lordoza. Naturalne krzywizny kręgosłupa działają jak sprężyna, rozkładając obciążenia na cały kręgosłup.

Nadmierne wygięcie lub spłaszczenie którejkolwiek z krzywizn zaburza tę równowagę. Boczne skrzywienie kręgosłupa, czyli skolioza, to z kolei odchylenie w płaszczyźnie czołowej, które może powodować nierównomierne obciążenie poszczególnych kręgów i dysków.

Krążek międzykręgowy: budowa i funkcja

Między każdymi dwoma sąsiednimi kręgami (z wyjątkiem odcinka krzyżowego i guzicznego) znajduje się krążek międzykręgowy. Łącznie w kręgosłupie znajdują się zazwyczaj 23 takie dyski. Krążki międzykręgowe zapewniają ruchomość kręgosłupa i amortyzują obciążenia przekazywane między kręgami.

Budowa krążka międzykręgowego opiera się na dwóch strukturach. Na zewnątrz znajduje się pierścień włóknisty, zbudowany z koncentrycznie ułożonych włókien kolagenowych. Jest twardy i sprężysty. Wewnątrz pierścień włóknisty otacza jądro miażdżyste, czyli żelową masę zawierającą według dostępnych danych około 80% wody (wartość zależna od wieku). Jądro miażdżyste działa jak hydrauliczny amortyzator: pod obciążeniem odkształca się i rozprowadza nacisk równomiernie na cały pierścień.

Dyski lędźwiowe są największe, bo muszą przenosić największe obciążenia. To właśnie w odcinku lędźwiowym krążki międzykręgowe są najbardziej narażone na uszkodzenia.

Co się dzieje, gdy dysk ulega uszkodzeniu

Krążek międzykręgowy nie ma własnego ukrwienia. Odżywia się przez dyfuzję, czyli przenikanie substancji odżywczych z sąsiednich kręgów. Długotrwałym przebywaniem w jednej pozycji, brakiem ruchu lub przeciążeniem kręgosłupa można według dostępnych danych zaburzyć ten proces. Dysk traci wodę, staje się mniej elastyczny i bardziej podatny na pęknięcia.

Gdy pierścień włóknisty pęka, jądro miażdżyste może przemieścić się w stronę kanału kręgowego lub otworów, przez które wychodzą korzenie nerwowe. To właśnie dyskopatia. W odcinku lędźwiowym dyskopatia jest częstą przyczyną dolegliwości bólowych i może powodować rwę kulszową, czyli ból promieniujący wzdłuż nogi. Silny ból pleców, drętwienie lub mrowienie kończyn to objawy neurologiczne, które wymagają konsultacji lekarskiej.

Choroby kręgosłupa takie jak dyskopatia szyjna mogą dawać podobne objawy w obrębie ramion i rąk. Zmiany zwyrodnieniowe w odcinku szyjnym, określane zwyrodnieniem kręgosłupa szyjnego, rozwijają się stopniowo i mogą przez długi czas nie dawać wyraźnych objawów.

Rdzeń kręgowy i kanał kręgowy

Przez kręgosłup przebiega rdzeń kręgowy, czyli część centralnego układu nerwowego. Kanał kręgowy, tworzony przez łuki kolejnych kręgów, chroni rdzeń kręgowy przed urazami mechanicznymi. Rdzeń kręgowy jest otoczony płynem mózgowo-rdzeniowym, który dodatkowo amortyzuje wstrząsy.

Rdzeń kręgowy biegnie od pnia mózgu do poziomu pierwszego lub drugiego kręgu lędźwiowego. Poniżej tego miejsca w kanale kręgowym przebiegają już tylko korzenie nerwowe tworzące ogon koński. Nerwy rdzeniowe odchodzą od rdzenia parami przez otwory między kręgami, unerwiając mięśnie i skórę całego ciała.

Odpowiedzi na najczęstsze pytania o kręgosłup

Głowa może boleć od kręgosłupa?

Tak, jest to możliwe. Napięcia i zmiany w odcinku szyjnym, szczególnie w obrębie kręgów szyjnych C1 i C2, mogą promieniować ku podstawie czaszki i powodować bóle głowy. Określa się je mianem bólów głowy szyjnopochodnych. Nie każdy ból głowy pochodzi z kręgosłupa, dlatego zalecana jest konsultacja z lekarzem lub fizjoterapeutą w celu ustalenia przyczyny.

Od kręgosłupa mogą być zaparcia?

Nerwy wychodzące z odcinka krzyżowego unerwiają między innymi jelito grube i narządy miednicy mniejszej; unerwienie pozostałych odcinków jelit pochodzi z innych struktur układu nerwowego. Uciski na korzenie nerwowe w odcinku krzyżowym mogą zaburzać funkcję jelit i przyczyniać się do zaparć. To jednak rzadkość. Jeśli zaparciom towarzyszy ból kręgosłupa lub objawy neurologiczne, zalecany jest niezwłoczny kontakt z lekarzem.

Od kręgosłupa może boleć pęcherz?

Nerwy unerwiające pęcherz moczowy wychodzą z odcinka krzyżowego kręgosłupa. Uciski lub uszkodzenia w tym obszarze mogą powodować zaburzenia czynności pęcherza. Silny ból lub nagłe problemy z oddawaniem moczu wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.

Cukrzyca a kręgosłup

Cukrzyca nie uszkadza bezpośrednio kości kręgosłupa, ale może wpływać na nerwy rdzeniowe i korzenie nerwowe przez neuropatię cukrzycową. Przewlekle podwyższony poziom cukru we krwi uszkadza drobne naczynia krwionośne, co może zaburzać odżywienie dysków i tkanek okołokręgosłupowych. Choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa może postępować szybciej u osób z cukrzycą.

Jak dbać o zdrowie kręgosłupa

Ruch jest istotnym elementem dbania o kręgosłup. Mięśnie kręgosłupa, brzucha i pośladków mogą wspomagać odciążenie dysków i stabilizację poszczególnych kręgów. Silne więzadła i dobrze wytrenowane mięśnie pomagają utrzymać kręgosłup w prawidłowej pozycji nawet przy długotrwałym siedzeniu.

Aktywność fizyczna dostosowana do możliwości i stanu zdrowia to jeden z najlepszych sposobów, by wspomagać zdrowie kręgosłupa. Regularne rozciąganie, ćwiczenia wzmacniające mięśnie głębokie oraz unikanie długotrwałego przebywania w jednej pozycji mogą zmniejszać ryzyko przeciążenia kręgosłupa i dolegliwości bólowych.

W przypadku utrzymującego się bólu pleców, nasilania się dolegliwości lub wystąpienia objawów neurologicznych (drętwienie, mrowienie, osłabienie kończyn) należy skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą. Wczesna diagnoza i odpowiednio dobrana terapia mogą zapobiec rozwinięciu się poważniejszych chorób kręgosłupa.